Ζάκυνθος – Σύγχρονη Αριστερά- Προοδευτική Ελλάδα

Ο πόλεμος όπως τον έζησαν οι στρατιώτες στο Αλβανικό Μέτωπο, μέσα από το «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη και τη συγκλονιστική απαγγελία του Μάνου Κατράκη.

28η Οκτωβρίου – Η μνήμη των ανθρώπων πίσω από το Έπος

Ο πόλεμος όπως τον έζησαν οι στρατιώτες στο Αλβανικό Μέτωπο, μέσα από το «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη και τη συγκλονιστική απαγγελία του Μάνου Κατράκη.

Η 28η Οκτωβρίου είναι μια από τις σημαντικότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η άρνηση της Ελλάδας να υποταχθεί στο τελεσίγραφο της φασιστικής Ιταλίας, η αντίσταση στην εισβολή και η προέλαση του ελληνικού στρατού στα βουνά της Αλβανίας αποτέλεσαν γεγονότα που ξεπέρασαν τα ελληνικά σύνορα και απέκτησαν διεθνή σημασία.

Όμως πίσω από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, τις νίκες, τις ημερομηνίες και τους χάρτες, υπήρχαν οι άνθρωποι.

Οι χιλιάδες στρατιώτες που άφησαν τα σπίτια, τις οικογένειες, τα χωράφια και τις δουλειές τους για να βρεθούν στα χιονισμένα βουνά της Πίνδου και της Αλβανίας. Άνθρωποι συνηθισμένοι, αγρότες, εργάτες, υπάλληλοι, δάσκαλοι, νέοι που μέχρι χθες ζούσαν την καθημερινότητά τους και ξαφνικά βρέθηκαν αντιμέτωποι με την πιο σκληρή πραγματικότητα: τον πόλεμο.

Αυτή την πλευρά του πολέμου, μακριά από τις εξιδανικεύσεις και τις θριαμβολογίες, αποτυπώνει με μοναδική δύναμη ο Οδυσσέας Ελύτης στο «Άξιον Εστί».

Από το ιστορικό γεγονός στην ανθρώπινη εμπειρία

Ο Οδυσσέας Ελύτης δεν γνώρισε τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο μόνο μέσα από τις ειδήσεις και τις αφηγήσεις των άλλων.

Επιστρατεύτηκε και υπηρέτησε ως ανθυπολοχαγός στο Αλβανικό Μέτωπο. Έζησε τις εξαντλητικές πορείες, τις αντίξοες συνθήκες, την παγωνιά και την καθημερινή αναμέτρηση με τον θάνατο. Στη διάρκεια της εκστρατείας προσβλήθηκε από σοβαρή ασθένεια και χρειάστηκε να νοσηλευτεί.

Η εμπειρία αυτή άφησε βαθύ αποτύπωμα στο έργο του.

Στο «Άξιον Εστί», που εκδόθηκε το 1959, ο πόλεμος δεν παρουσιάζεται αποκλειστικά ως μια αλληλουχία ηρωικών πράξεων. Γίνεται μια συγκλονιστική μαρτυρία για τη δοκιμασία του ανθρώπου, για τα όρια της σωματικής και ψυχικής αντοχής, για τη ζωή που συνυπάρχει κάθε στιγμή με τον θάνατο.

Στο πεζό απόσπασμα από την ενότητα «Τα Πάθη», η αφήγηση αρχίζει με τη διαταγή να κινηθούν οι στρατιώτες προς τις γραμμές του μετώπου, στην περιοχή από τη Χειμάρρα ως το Τεπελένι, για να αντικαταστήσουν άλλες μονάδες που είχαν αποδεκατιστεί από τις συνεχείς μάχες.

Δεν υπάρχουν εδώ πανηγυρικές ιαχές ούτε θριαμβευτικές εικόνες.

Υπάρχει η ατέλειωτη νυχτερινή πορεία. Τα πόδια που βουλιάζουν στη λάσπη μέχρι το γόνατο. Τα βρεγμένα ρούχα. Οι ψείρες που βασανίζουν τα εξαντλημένα κορμιά. Η λίγη σταφίδα που μοιράζονται οι στρατιώτες στις σύντομες στάσεις τους.

Και πάνω απ’ όλα, η σιωπή.

Η σιωπή των ανθρώπων που γνωρίζουν πού πηγαίνουν, χωρίς να ξέρουν αν θα επιστρέψουν.

«Για τα μέρη όπου δεν έχει καθημερινές και σκόλες»

Η φράση αυτή του Ελύτη αποκτά ιδιαίτερη σημασία μέσα στην αφήγηση.

Οι στρατιώτες βαδίζουν προς έναν τόπο όπου ο συνηθισμένος χρόνος της ανθρώπινης ζωής έχει καταργηθεί.

Δεν υπάρχουν πια εργάσιμες ημέρες και γιορτές. Δεν υπάρχουν οι μικρές βεβαιότητες της καθημερινότητας. Δεν υπάρχουν οι κοινωνικές διακρίσεις που καθορίζουν τη ζωή μακριά από το μέτωπο.

Μπροστά στη δοκιμασία του πολέμου, ο φτωχός και ο πλούσιος, ο μορφωμένος και ο αγράμματος, ο νέος και ο μεγαλύτερος αντιμετωπίζουν την ίδια ανθρώπινη αγωνία.

Ο φόβος, η εξάντληση, η αλληλεγγύη και η ανάγκη της επιβίωσης γίνονται κοινή εμπειρία.

Και καθώς οι στρατιώτες πλησιάζουν στις πρώτες γραμμές, συναντούν τις συνοδείες των τραυματιών.

Εκεί η πραγματικότητα του πολέμου αποκτά την πιο σκληρή της μορφή.

Τα φορεία, οι νοσοκόμοι, οι κραυγές του πόνου, οι άνθρωποι που ξεψυχούν μέσα στο σκοτάδι. Οι φωνές που καλούν τη μάνα τους, σαν να αναζητούν στην τελευταία στιγμή της ζωής τους την πρώτη ανθρώπινη αγκαλιά.

Η μάνα, η ζωή, η πατρίδα και ο θάνατος συναντιούνται μέσα σε λίγες λέξεις.

Ο Ελύτης αποκαθιστά έτσι στο κέντρο της πολεμικής αφήγησης εκείνον που συχνά χάνεται πίσω από τη συλλογική εικόνα του ηρωισμού: τον ίδιο τον άνθρωπο.

Ο ηρωισμός χωρίς εξιδανίκευση

Η μεγάλη δύναμη του αποσπάσματος βρίσκεται ακριβώς στο ότι ο Ελύτης δεν χρειάζεται να εξωραΐσει τον πόλεμο για να αναδείξει το μεγαλείο της αντίστασης.

Οι στρατιώτες του δεν είναι υπεράνθρωποι.

Κουράζονται, πεινούν, υποφέρουν, φοβούνται. Προχωρούν μέσα στη λάσπη και στο σκοτάδι, συχνά χωρίς να έχουν τη δύναμη ούτε να μιλήσουν.

Ο ηρωισμός τους δεν βρίσκεται στην απουσία φόβου ή πόνου, αλλά στο γεγονός ότι συνεχίζουν παρά τον φόβο και τον πόνο.

Αυτή είναι και μια από τις βαθύτερες διαστάσεις του Έπους του ’40.

Η αντίσταση στη φασιστική εισβολή δεν υπήρξε μόνο υπόθεση στρατιωτικών σχεδιασμών και επιτελείων. Στηρίχθηκε στην αντοχή, στις θυσίες και στην αποφασιστικότητα χιλιάδων απλών ανθρώπων.

Στους στρατιώτες της πρώτης γραμμής, στους τραυματιοφορείς, στους ανθρώπους που μετέφεραν πολεμοφόδια και τρόφιμα, στις γυναίκες της Πίνδου που συνέβαλαν στον ανεφοδιασμό μέσα σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.

Το ιστορικό μεγαλείο εκείνης της αντίστασης δεν μειώνεται όταν αντικρίζουμε το ανθρώπινο κόστος της. Αντίθετα, αποκτά το πραγματικό του μέγεθος.

Η φωνή του Μάνου Κατράκη συναντά τον λόγο του Ελύτη

Η απαγγελία του Μάνου Κατράκη δίνει στο κείμενο μια ξεχωριστή συγκινησιακή δύναμη.

Με τη χαρακτηριστική βαθιά φωνή του, τις παύσεις, τον αργό ρυθμό και τη δραματική ένταση της ερμηνείας του, ο μεγάλος ηθοποιός αναδεικνύει τη βιωματική αλήθεια του ποιητικού λόγου.

Η αφήγηση δεν ακούγεται σαν μια συνηθισμένη περιγραφή ιστορικών γεγονότων.

Ακούγεται σαν μαρτυρία.

Σαν να μιλά ένας από εκείνους τους στρατιώτες που περπάτησαν μέσα στη νύχτα, που μοιράστηκαν την τελευταία σταφίδα, που αντίκρισαν τα φορεία με τους τραυματίες και άκουσαν τις κραυγές των ετοιμοθάνατων συντρόφων τους.

Η σύνδεση της απαγγελίας με εικόνες από το Αλβανικό Μέτωπο προσθέτει μια ακόμη διάσταση: ο ποιητικός λόγος συναντά το ιστορικό τεκμήριο.

Οι μορφές των στρατιωτών αποκτούν πρόσωπο. Η λογοτεχνική αφήγηση συναντά την πραγματική ιστορία.

Η ανθρώπινη διάσταση της ιστορικής μνήμης

Ογδόντα έξι χρόνια μετά την 28η Οκτωβρίου 1940, η ιστορική μνήμη δεν περιορίζεται στην αναγνώριση της στρατιωτικής αντίστασης απέναντι στον φασισμό.

Περιλαμβάνει και τη μνήμη εκείνων που βίωσαν τον πόλεμο στην πιο σκληρή, καθημερινή και ανθρώπινη διάστασή του.

Εκείνων που δεν γνώριζαν αν η επόμενη αυγή θα τους έβρισκε ζωντανούς.

Εκείνων που δεν έγραψαν απομνημονεύματα, δεν έγιναν γνωστοί και δεν απέκτησαν θέση στα βιβλία της ιστορίας.

Εκείνων που έμειναν για πάντα στα βουνά της Αλβανίας.

Το «Άξιον Εστί» μάς θυμίζει ότι πίσω από κάθε ιστορικό έπος υπάρχουν πραγματικοί άνθρωποι, με όνειρα, οικογένειες, φόβους και ελπίδες.

Και ότι η πιο ουσιαστική τιμή στους ανθρώπους του ’40 είναι να θυμόμαστε όχι μόνο για ποιον σκοπό πολέμησαν, αλλά και τι υπέφεραν για να υπερασπιστούν την ελευθερία.

---

Βίντεο: «Άξιον Εστί» – Οδυσσέας Ελύτης

Απαγγελία: Μάνος Κατράκης

Εικόνες από το Αλβανικό Μέτωπο του 1940–1941.