Ζάκυνθος – Σύγχρονη Αριστερά- Προοδευτική Ελλάδα

{*) Γράφει ο Αντώνης Κασσιμάτης, μέλος ΕΛ.Α.Σ.

Η μεγάλη εκλογική άνοδος της AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ δεν είναι απλώς μια ακόμη είδηση από τη Γερμανία. Ούτε μπορεί να εξηγηθεί μόνο με την εύκολη διαπίστωση ότι «ανεβαίνει η ακροδεξιά στην Ευρώπη».

Το πραγματικά ενδιαφέρον —και ίσως περισσότερο ανησυχητικό— βρίσκεται βαθύτερα.

Βρίσκεται στις κοινωνικές συνθήκες που επιτρέπουν σε ένα τέτοιο πολιτικό ρεύμα να αποκτά λαϊκά χαρακτηριστικά. Στον τρόπο με τον οποίο η πραγματική κοινωνική ανασφάλεια, η ακρίβεια, η αγωνία για τη σύνταξη, η αβεβαιότητα για την εργασία και η αίσθηση εγκατάλειψης μπορούν να αποσυνδεθούν από τις οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις που τις παράγουν και να αναζητήσουν έναν διαφορετικό αντίπαλο.

Και τότε η Σαξονία παύει να είναι τόσο μακριά.

Η κοινωνική δυσαρέσκεια είναι πραγματική

Το πρώτο λάθος θα ήταν να αντιμετωπίσει κανείς τους ανθρώπους που στρέφονται σε τέτοιες πολιτικές δυνάμεις σαν μια κοινωνία που ξαφνικά παραφρόνησε.

Οι αιτίες της δυσαρέσκειας είναι συχνά απολύτως πραγματικές: αυξημένο κόστος ζωής, ανασφάλεια για τις συντάξεις και την εργασία, οικονομική αβεβαιότητα, απογοήτευση από το πολιτικό σύστημα.

Το κρίσιμο ερώτημα επομένως δεν είναι αν υπάρχει κοινωνική δυσαρέσκεια.

Είναι πώς ερμηνεύεται πολιτικά και εναντίον ποιου στρέφεται.

Από τη δύσκολη σύγκρουση στην εύκολη

Η παραδοσιακή κοινωνική σύγκρουση είναι δύσκολη.

Απέναντί σου βρίσκονται οικονομικά ισχυρά συμφέροντα, μεγάλοι κάτοχοι πλούτου, επιχειρηματικές και οικονομικές ελίτ, άνθρωποι και οργανισμοί με πολύ μεγαλύτερη δυνατότητα να επηρεάζουν τις πολιτικές αποφάσεις.

Εκεί τίθενται τα δύσκολα ερωτήματα:

Πώς μοιράζεται ο παραγόμενος πλούτος; Ποια είναι η σχέση μισθών και κερδών; Ποιος πληρώνει πραγματικά τους φόρους; Πώς φορολογείται η μεγάλη περιουσία; Ποιος διαθέτει ισχύ στην αγορά εργασίας;

Υπάρχει όμως και μια πολύ ευκολότερη σύγκρουση.

Όχι με εκείνον που βρίσκεται ψηλότερα στην κοινωνική πυραμίδα, αλλά με εκείνον που βρίσκεται χαμηλότερα.

Τον άνεργο. Τον φτωχό. Τον δικαιούχο ενός επιδόματος. Τον πρόσφυγα. Τον μετανάστη. Τον διαφορετικό.

Είναι πολύ ευκολότερο να πείσεις έναν άνθρωπο που δυσκολεύεται ότι για τη δυσκολία του ευθύνεται κάποιος ακόμη πιο αδύναμος από αυτόν, παρά ότι χρειάζεται να αμφισβητήσει ένα ολόκληρο σύστημα κατανομής οικονομικής και πολιτικής ισχύος.

Ο «έντιμος εργαζόμενος» και ο «άλλος»

Εδώ βρίσκεται ένα από τα ισχυρότερα στοιχεία της πολιτικής αφήγησης της AfD.

Από τη μία κατασκευάζεται η εικόνα του έντιμου Γερμανού εργαζόμενου και φορολογούμενου: δουλεύει, πληρώνει εισφορές, μεγαλώνει τα παιδιά του και αισθάνεται ότι το κράτος δεν του επιστρέφει όσα δικαιούται.

Απέναντί του τοποθετείται ο «άλλος»: εκείνος που υποτίθεται ότι δεν εργάζεται, εισπράττει επιδόματα και ζει εις βάρος του φορολογούμενου. Και πολύ συχνά αυτός ο «άλλος» αποκτά συγκεκριμένη ταυτότητα: είναι ο μετανάστης ή ο πρόσφυγας.

Δεν είναι τυχαίο ότι η AfD συνδυάζει αυστηρότερους περιορισμούς στην πρόσβαση κοινωνικών παροχών και σκληρότερη μεταναστευτική πολιτική με σημαντικές φορολογικές ελαφρύνσεις και προτάσεις όπως η κατάργηση του φόρου κληρονομιάς και του φόρου περιουσίας.

Η αναδιανομή επομένως δεν τοποθετείται πρωτίστως ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία.

Η κοινωνική διαχωριστική γραμμή μετακινείται.

Από το «κάτω εναντίον πάνω» στο «κάτω εναντίον κάτω»

Η κοινωνική σύγκρουση δεν εξαφανίζεται.

Αλλάζει κατεύθυνση.

Από την κάθετη σύγκρουση:

κάτω → πάνω

περνάμε στην οριζόντια:

κάτω → κάτω.

Ο χαμηλόμισθος απέναντι στον άνεργο.

Ο εργαζόμενος απέναντι στον δικαιούχο του επιδόματος.

Ο ντόπιος φτωχός απέναντι στον μετανάστη φτωχό.

Ο άνθρωπος που φοβάται ότι χάνει την κοινωνική του θέση απέναντι σε εκείνον που δεν έχει σχεδόν καμία κοινωνική θέση.

Και κάπου εκεί οι πραγματικά ισχυροί μπορούν να βγουν από το κάδρο.

Δεν χρειάζεται πλέον να συζητάμε ποιος συγκεντρώνει τον πλούτο, εφόσον συζητάμε ποιος «μας παίρνει το επίδομα». Δεν χρειάζεται να συζητάμε για τη φορολόγηση της μεγάλης περιουσίας, εφόσον συζητάμε πόσο κοστίζουν οι πρόσφυγες.

Το τυρί και η φάκα

Γι’ αυτό οι κοινωνικές προτάσεις τέτοιων πολιτικών ρευμάτων χρειάζονται προσεκτικότερη ανάγνωση.

Υψηλότερες συντάξεις. Στήριξη της οικογένειας. Φθηνότερη ενέργεια. Προστασία της εγχώριας παραγωγής. Ασφάλεια. Προστασία του ανθρώπου που «δούλεψε και πλήρωσε».

Όλα αυτά είναι το τυρί.

Το ερώτημα βρίσκεται στη φάκα:

ποιος χρηματοδοτεί αυτή την κοινωνική προστασία και, κυρίως, ποιος δικαιούται να βρίσκεται μέσα στον κύκλο της;

Γιατί ένα κοινωνικό κράτος που δεν επιχειρεί να μειώσει τις κοινωνικές ανισότητες αλλά κυρίως να διαχωρίσει τους «άξιους» από τους «ανάξιους» φτωχούς παύει σταδιακά να λειτουργεί ως μηχανισμός κοινωνικής αλληλεγγύης.

Γίνεται μηχανισμός κοινωνικού διαχωρισμού.

Κοινωνικός κανιβαλισμός

Η λέξη είναι σκληρή.

Αλλά περιγράφει μια πραγματική πολιτική δυνατότητα:

οι αδύναμοι να στρέφονται εναντίον των πιο αδύναμων.

Άνθρωποι που έχουν κοινά προβλήματα —χαμηλούς μισθούς, ακριβή κατοικία, ανασφάλεια, ανεπαρκείς δημόσιες υπηρεσίες— να αντιμετωπίζουν ο ένας τον άλλον ως αιτία αυτών των προβλημάτων.

Ασφαλώς η μετανάστευση δημιουργεί πραγματικές προκλήσεις. Μπορεί να πιέζει την κατοικία, τα σχολεία, τις κοινωνικές υπηρεσίες ή τμήματα της αγοράς εργασίας, όταν ένα κράτος δεν διαθέτει πολιτική ένταξης και επαρκείς δημόσιες υποδομές.

Η απάντηση όμως μπορεί να ξεκινά από δύο εντελώς διαφορετικές ερωτήσεις.

Η πρώτη:

«Ποιος από τους αδύναμους περισσεύει;»

Η δεύτερη:

«Γιατί μια πλούσια κοινωνία δεν εξασφαλίζει επαρκή κατοικία, αξιοπρεπείς μισθούς, σχολεία, υγεία και κοινωνικές υπηρεσίες για όσους ζουν και εργάζονται σε αυτήν;»

Η επιλογή της ερώτησης είναι ήδη πολιτική επιλογή.

Και πόσο μακριά είναι τελικά η Σαξονία;

Εδώ βρίσκεται το πραγματικό θέμα για εμάς.

Δεν χρειάζεται να υπάρχει στην Ελλάδα μια ελληνική αντιγραφή της AfD. Ούτε να εμφανιστεί ένα κόμμα με ακριβώς το ίδιο πρόγραμμα.

Αρκεί να αρχίσει να εδραιώνεται η ίδια λογική.

Ο δημόσιος υπάλληλος εναντίον του ιδιωτικού.

Ο εργαζόμενος εναντίον του ανέργου.

Ο ασφαλισμένος εναντίον του ανασφάλιστου.

Ο νέος εναντίον του συνταξιούχου.

Ο φορολογούμενος εναντίον του δικαιούχου κοινωνικής βοήθειας.

Ο Έλληνας φτωχός εναντίον του μετανάστη φτωχού.

Κάθε φορά που η κοινωνική δυσαρέσκεια αποσυνδέεται από τις κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις που τη γεννούν, δημιουργείται χώρος για αυτή τη μετατόπιση.

Και όσο μεγαλώνει η ανασφάλεια τόσο ευκολότερο γίνεται να αναζητηθεί ένας ορατός, κοντινός και ανίσχυρος ένοχος.

Αυτό είναι που κάνει το γερμανικό παράδειγμα σημαντικότερο από τα ποσοστά ενός κόμματος.

Το πραγματικό ερώτημα για μια σύγχρονη και κοινωνικά αποτελεσματική Αριστερά

Δεν αρκεί η Αριστερά να καταγγέλλει την ακροδεξιά.

Ούτε αρκεί να χαρακτηρίζει ηθικά όσους την ψηφίζουν.

Πρέπει να ξανασυνδέσει την κοινωνική δυσαρέσκεια με τις πραγματικές κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις.

Να μιλήσει ξανά για εργασία και κεφάλαιο. Για μισθούς και κέρδη. Για φορολογία πλούτου. Για δημόσια υγεία και παιδεία. Για κατοικία. Για κοινωνική ασφάλεια. Για την αξιοπρέπεια της εργασίας.

Και ταυτόχρονα να δώσει πραγματικές απαντήσεις στα προβλήματα της μετανάστευσης, της ασφάλειας και της κοινωνικής συνοχής, αντί είτε να τα αρνείται είτε να τα παραδίδει ως αποκλειστικό πολιτικό πεδίο στην ακροδεξιά.

Γιατί όταν η κοινωνική ανασφάλεια μένει χωρίς προοδευτική πολιτική απάντηση, κάποιος άλλος θα της προσφέρει μία.

Και συνήθως θα της προσφέρει και έναν εύκολο εχθρό.

Γι’ αυτό το ερώτημα δεν είναι αν η Σαξονία απέχει από την Ελλάδα μερικές χιλιάδες χιλιόμετρα.

Το πραγματικό ερώτημα είναι:

Πόσο μακριά είναι μια κοινωνία από τη στιγμή που, αντί να απαιτεί δικαιοσύνη από τους ισχυρούς, αρχίζει να απαιτεί θυσίες από τους πιο αδύναμους;

Και η απάντηση ίσως είναι πιο ανησυχητική απ’ όσο θα θέλαμε.